अरबदेखि नेपालसम्म: जलेबीको हजारौं किलोमिटर लामो मिठो यात्रा

बजारको कुनामा तातातातो तेलमा घुमाउरो आकार बनाउँदै सुनौलो रङमा फुलिरहेको जलेबी देख्दा धेरैलाई बाल्यकाल, चाडपर्व र बिहानको नास्ताको सम्झना आउँछ। बाहिरबाट कुरकुरे र भित्रबाट चास्नीले भरिएको यो मिठाई स्वाद मात्र होइन, इतिहास, संस्कृति र व्यापारिक यात्राको पनि रोचक कथा हो। नेपालमा ‘जेरी’ नामले समेत परिचित जलेबी आज दक्षिण एसियाका लाखौं मानिसको रोजाइमा पर्छ।

धेरैले जलेबीलाई दक्षिण एसियामै जन्मिएको मिठाई ठान्छन्। तर इतिहासले यसको जरा मध्यपूर्वतिर देखाउँछ। इतिहासकारहरूका अनुसार जलेबीको प्रारम्भिक रूप अरब र फारसी क्षेत्रमा प्रचलित ‘जुलाबिया’, ‘ज़ुल्बिया’ वा ‘जलाबिया’ नामका मिठाईहरूसँग सम्बन्धित छ। करिब १०औँ शताब्दीदेखि त्यहाँ मैदाको घोललाई तेलमा पकाएर गुलियो सिरपमा डुबाउने परम्परा रहेको उल्लेख पाइन्छ।

व्यापारिक मार्ग, सांस्कृतिक आदानप्रदान तथा फारसी–तुर्क प्रभावसँगै यो मिठाई दक्षिण एसियामा फैलिएको मानिन्छ। मुस्लिम शासक र व्यापारीहरूको आगमनसँगै धेरै परिकार उपमहाद्वीपमा भित्रिएका थिए, जसमध्ये जलेबी पनि एक थियो। समयक्रममा ‘जुलाबिया’ शब्द रूपान्तरित हुँदै ‘जलेबी’ बनेको विश्वास गरिन्छ।

भारत र नेपालमा आइपुग्दा जलेबीले स्थानीय स्वाद र शैली अपनायो। १५औँ शताब्दीका केही भारतीय ग्रन्थहरूमा समेत जलेबीको उल्लेख पाइन्छ। नेपालमा विशेषगरी तराई–मधेस, काठमाडौं उपत्यका तथा विभिन्न बजार क्षेत्रमा जलेबी लोकप्रिय मिठाईका रूपमा स्थापित छ। तातो जलेबीलाई दूध, दही, चिया वा तरकारीसँग खाने चलन अझै कायम छ।

जलेबीको सबैभन्दा विशेष चिनारी यसको घुमाउरो आकार हो। यो बनोटले चास्नीलाई राम्रोसँग समात्न मद्दत गर्ने विश्वास गरिन्छ, जसले बाहिर कुरकुरे र भित्र रसिलो स्वाद दिन्छ। परम्परागत रूपमा कपडा, बोतल वा सानो प्वाल भएको भाँडोबाट तातो तेलमा घुमाउरो आकृति बनाइन्छ, जुन पुस्तौंदेखि हस्तान्तरण हुँदै आएको सीप मानिन्छ।

जलेबी केवल मिठाईमा सीमित छैन। दक्षिण एसियाका धेरै समुदायमा यो चाडपर्व, विवाह, पूजा, मेला र उत्सवको अभिन्न हिस्सा बनेको छ। कतै तातो दूधसँग, कतै दहीसँग र कतै समोसासँग जलेबी खाने परम्पराले यसलाई सांस्कृतिक पहिचानसमेत दिएको छ।

यसको लोकप्रियताको मुख्य कारण सरलता पनि हो। थोरै सामग्री—मैदा, चिनी र तेलबाट तयार हुने भएकाले जलेबी सर्वसुलभ बन्यो। सडक किनारका ठेलादेखि ठूला मिठाई पसलसम्म यसको पहुँच फैलिएको छ।

आज जलेबीलाई हेर्दा यो केवल घुमाउरो मिठाई जस्तो लाग्न सक्छ। तर यसको भित्र हजारौं किलोमिटर लामो यात्रा, भाषिक परिवर्तन, व्यापारिक सम्बन्ध र संस्कृतिहरूको घुलमिलको इतिहास लुकेको छ। अरब र फारसी क्षेत्रको ‘जुलाबिया’ बाट दक्षिण एसियाको प्रिय ‘जलेबी’ बन्नु केवल नामको परिवर्तन होइन, स्वादमार्फत संस्कृतिहरू जोडिने अद्भुत कथा पनि हो।